Jou siel is reeds in die hemel, en binnekort sal jou liggaam deur hierdie aarde omhels word, en dit is goed, want dit is die grond wat jy altyd liefgehad het, en ek glo – net soos ons – het die aarde en grond jou liefgehad. In lewe en in dood was jy ’n ware seun van die grond.
Jy het dikwels van die land en die aarde gepraat. Die koel rooi sand van die Sandveld aan die Weskus waar aartappels en herenbone groei. Daardie soutpanne by Lambertsbaai, waar jy as kaalvoet seun begin rugby speel het, die korsagtige oppervlak se skerp, verblindende wit lig terwyl jy met die bal gehardloop het; die skerp pyn toe die pan se bros droë kors jou knieë geskraap het in die duikslag, en die steek van die sout wat in jou bebloede vlees ingetrek het.
Later, vanaf 1968, was die grond op die heuwels van Kanonkop, waar jy die verweerde graniet voorberei het vir die aanplant van Cabernet Sauvignon en Pinotage-wingerde, grawe en krap deur die oppervlak, en met die hand 50 ton kalksteen per hektaar in die aarde ingewerk het.
Grond. Nat grond. Die enkeldiep modder van ’n nat Nuweland-rugbyveld waar jy vir Provinsie en vir die land gespeel het; die growwe kalkklippies van die Clos des Mouches-wingerd in Bourgondië wat glinster ná ’n lente-reënbui, en daardie koel, klam kleiheuwel op jou geliefde Vriesenhof-plaas op Stellenboschberg.
“Al die groot wyne van die wêreld is afhanklik van die klei-inhoud van hul wingerde se grond,” het jy graag gesê.
Jy was eers ’n boer. “Die ding van Jan is, hy’s mal oor grond,” het jou vriend Kevin Arnold ’n paar jaar gelede vir my gesê. “Na die oes is die hele Stellenbosch op pad Hermanus toe of besig om monsters in die kelder te meet – maar nie Jan nie. Hy is middellyf diep in ’n gat in ’n Vriesenhof-wingerd en kyk na die toestand van sy grond voor die herfs aanbreek.”
Jy het baie tyd in Frankryk deurgebring, veral in jou geliefde Bourgondië, en jy het geweet dat groot wynmakers eers goeie boere moet wees.
“Daar het hulle nie eens ’n naam vir ’n wynmaker nie,” het jy gesê, “dit is ’n vigneron. Versorger van die wingerd en die land. Dis ons enigste ware rol.”
Dit was in Frankryk, het jy vertel, waar jy ware verwondering gevind het oor die natuur se invloed op plante. Nie in ’n wingerd in Bourgondië of Bordeaux nie, maar in Normandië, in Giverny waar Claude Monet se tuin van lig en kleur en inspirasie lê.
Inspirasie het jy ook daar gevind, tydens ’n rugbytoer in die 1960’s.
“Ek was verstom oor die struike en blomme en bome, en die dam met sy waterlelies, want ek het nog altyd van tuine gehou en hierdie een het gelyk of dit deur ’n engel uitgelê en versorg is,” het jy gesê. “Maar wat regtig fassinerend was, was dat die blomme – dieselfde blomme – verskillende kleure gewys het afhangend van waar hulle in die tuin geplant was. En ek onthou dat ek gedink het, as die natuur só dramaties die kleur van dieselfde blomme kan beïnvloed, watter ongelooflike effek moet die natuur dan nie op die wingerd, die druiwe en die wyn hê wat ons wil maak nie.”
Daardie oomblik in Giverny het vir altyd in jou gedagtes vasgesteek – wat miljoene oomblikke bevat het, want jou geheue was so fyn en helder – en dit het jou ook oortuig dat wynboere na skoonheid in wyn moet streef. En dat dit die natuur is wat aan die hart van skoonheid lê, in wyn en in baie ander dinge in die lewe ook. Veral die dinge wat saak maak.
“Daar is nie groot wyne nie,” het jy graag gesê, “net groot bottels.”
Wysheid word nie gesoek of verkry nie, dit tref dié wat geseënd genoeg is om dit te verdien. En ons was geëerd, bevoorreg om jou wysheid te ervaar. Jy het gelei sonder om te beveel. Stilweg ander geïnspireer om die aarde se geheimsinnige weë met wingerd en wyn te soek, en om – bo alles – in ontsag en verwondering te bly op hierdie pad wat die mense van wyn gekies het. Ons koester dit.
Verlede week tydens die Cape Wine-geleentheid, op die dag dat jy gesterf het, het Gary Jordan aan ’n byeenkoms gesê dat elke Suid-Afrikaanse wynpersoon in daardie reuse saal in Kaapstad op een of ander manier deur Jan Boland Coetzee beïnvloed is. Dit is waar.
Jy het die ware wynrevolusie in Suid-Afrika gelei toe landgoedwyne in die 1970’s begin vervaardig is, en ons land se wyne uiteindelik ’n vingerafdruk van hul geografie begin dra het – hul uitdrukking van plek. Daardie eerste Kanonkop wat jy gemaak het – Cabernet Sauvignon en Pinotage van die 1973-oesjaar – het die kenmerke van grootsheid gedra, en die pad gebaan vir die legende wat jy sou word.
In 1980 het jy suid van Stellenbosch na Vriesenhof gegaan om wyn te maak van Cabernet Sauvignon, ’n druif wat jy altyd gesê het is die streek se hartklop. Maar toe het jy ’n jaar in Bourgondië deurgebring in diens van Maison Joseph Drouhin. Jy het gelag toe jy van daardie dae vertel het, en gesê die eerste ding wat jy daar geleer het, was hoe gereeld jou Franse vigneron-kollegas moes ophou werk om te eet. Jy het 600 ton Bourgondiese druiwe verwerk tydens die 1981-oes, die wingerde van Chambertin, Musigny, Montrachet en Corton besoek. Die grond daar gevoel, en geruik.
Soos jy altyd van Suid-Afrikaanse grond gedoen het, het jy die aarde van Bourgondië verstaan en sy hartklop in die wyne gevoel wat jy so liefgehad het. Jy het daaroor gepraat met ontsag.
Terug in die Kaap het jy Chardonnay en toe Pinot Noir geplant, en die wyne was helder en fyn, en het die taal van Stellenboschberg gepraat met ’n Bourgondiese aksent.
Wanneer jy gepraat het, het mense geluister. Want om jou en jou wysheid te respekteer, het natuurlik gekom. Ons het gehoor van die groot Kaapse oesjare van jare gelede.
Die redes waarom die wyne van Musigny vandag ligter in struktuur is as 40 jaar gelede. Waarom die son se verskillende straling Cabernet Sauvignon van Simonsberg vinniger en droër op die tong laat lê as dié wat op die suidgerigte hellings van Stellenboschberg gemaak is.
Jou stem was soos heuning wanneer die suiker daarin kristalliseer en die soetheid ’n tekstuur en growwe rand gee. Almal het daarvan gehou om te luister na wat jy te sê gehad het, en almal wat dit gedoen het, onthou jou woorde net soveel as die man agter hulle.
Jou gunsteling wynskrywer was ’n Duitser: Terry Theise. Jy het van sagte eiers gehou, daardie oggend gelê deur die Vriesenhof-hoenders. Voor etes het jy aan tafel gebid, jou gaste se hande geneem, en ek onthou die ferm druk wat jy aan my hand gegee het toe die gebed geëindig het.
Jy het die see net soveel liefgehad as die grond, en een dag het jy alleen meer as 300 snoek van ’n boot af gevang met ’n handlyn. Ek het jou dopgehou toe jy kreef geduik het in die ysige waters van Lambert’sbaai met net ’n swaar katoen-rugbytrui as beskerming teen die koue.
Die misteries van lewe en wyn het jou gefassineer. Jou laaste projek, voordat jou gedagtes begin sluit het en die lig begin dof raak het, was om uit te vind of die oorsprong van Pinot Gris in Nieu-Seeland stam van Napoleon Bonaparte se inperking op St Helena.
Jy het vir my gesê daar is rekords dat Napoleon Pinot Noir-wingerdlootjies van Bourgondië na St Helena laat stuur het. Aangesien Pinot Gris destyds ook in Bourgondië verbou is, het dit in Napoleon se voorraad beland, en nadat ’n Britse skip op pad na Nieu-Seeland die lote opgetel het, is dit in die Land van die Lang Wit Wolk geplant.
Jy sou gesterf het met daardie vraag in jou gedagtes, en met baie ander fasette van wyn en die wêreld; oor mense en lewe en geskiedenis wat jou altyd gefassineer het, jou gedagtes lewendig gehou het op daardie donker sterbelaaide lenteaande wanneer die koel suidewind opkom en kragtig oor Stellenboschberg waai.
Jy het daardie wêreld liefgehad, sowel as baie ander dele van hierdie aarde, en nou is jy daaraan teruggegee waar, en hiervan is ek seker, jy net so welkom en geliefd is soos jy was in die dae toe jy daarop geloop het.
Waarskynlik sonder om te weet dat nou, in jou afwesigheid, daardie voetstappe en die spore wat hulle gelaat het, ewig is.
Teks: Emile Joubert – The Wine Goggler
